Showing posts with label गीता 4/14. Show all posts
Showing posts with label गीता 4/14. Show all posts

August 09, 2024

ज्योति दिन रैना जागे!!

अस्ति भाति  प्रीति

अस्तित्व तो प्रत्यक्ष कालनिरपेक्ष अकाट्य सत्य है।

और अस्तित्व का भान भी वैसा ही कालनिरपेक्ष और अकाट्य सत्य है। 

यह भान जिसे है, वह है बोध अर्थात्  चेतना ।

बोध या चेतना भी कालनिरपेक्ष है, जिसमें जिसका भान होता है उसे जगत् कहा जाता है और जिसे इस जगत् का भान है वह है स्वयं कोई। ये दोनों साथ साथ ही दृष्टिगत होते हैं और इसी प्रकार दोनों साथ साथ ही दृष्टि से ओझल भी होते रहते हैं।

कस्मिन् सति?

सत्ब्रह्मणि। यत् तत् सत् तदेव ब्रह्म सत्पर्यायम्। अतो हि सति वा ब्रह्मणि। यद्भानं वर्तते तत्र, तस्मिन् ब्रह्मणि एव स्वस्य भानम्। अपि च, तद्भानं न तु जायते, न लीयते वा। यज्जायते, वर्तते, लीयते वा तद् बुद्धिः। बोधाद्धि सा बुद्धिः। सतो वा ब्रह्मणः न जन्म न च अवसानम्। एतद्धि ब्रह्मज्ञानम्।

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।।

उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः।।१६।।

(श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय २)

अपि बुद्धेः जन्मनि तद्ब्रह्मज्ञानं व्यष्टिबोधं भवति। अस्मिन् व्यष्टिबोधे हि ब्रह्मणि वा सति जायते स्वस्य जन्मबोधम् व्यष्टिबोधे व्यष्टिरूपेण च।।

एतस्मिन् व्यष्टिबोधे हि भवतः स्व-जगती। यत्र स्व इति शरीरविशेषः वा अहं, अपि जगत् इति च इदम्।।

एवं ब्रह्मज्ञानं भवति व्यष्टिज्ञानमस्मिन् भासमाने जगति।

तस्मात् अस्मिञ्जगत्येव कालस्थानौ कल्प्येते।।

न तौ सति वा ब्रह्मणि कथं वा कदाचन्।।

अपि व्यष्टिबोधे तौ प्रतीयेते एवं तयोः स्मृतिः च जायते।।

स्मृतिः इति वृत्तिः।।

अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मृतिः।।११।।

(समाधिपाद)

एवं हि जायते स्वस्य प्रतिमा अस्मिन् शरीरे।

वृत्तिर्हि चित्तम्।। 

चित्तमेव चित्तं,

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्।।५।।

उपरोक्त

(कैवल्यपाद)

तस्मात् न व्यष्टेः स्वतन्त्रसत्ता।।

व्यष्टिभावापन्नंं चित्तं हि अज्ञानम् स्वरूपस्य द्रष्टुः।।

द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् चेद्योगः।।

चेतनो हि चेतना व्यष्टिरूपेण समष्टिरूपेण वापि।

तयोर्द्वयोरेकरूपतया।।

अतः अस्ति भाति प्रीति ही पर्याय से सत् चित् प्रेम है।

चेतनारूपी यही ज्योति नित्य, सनातन और शाश्वत जीवन है और यही आत्मज्ञान भी है।

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः।।

न च कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते।।१४।।

नादत्ते कस्यचित्पापं सुकृतं चैव न विभुः।।

अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः।।१५।।

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितं आत्मनः।।

तेषां आदित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत् परम्।।१६।।

(श्रीमद्भगवद्गीता, अध्याय १५)

आशा है कि यदि उपरोक्त विवेचना में संस्कृत व्याकरण की कोई संभावित त्रुटियाँ हों तो उनका शोधन सुधी और विद्वज्जन स्वयं ही कर लेंगे। 

***